"Наран тойргийн тасархай" жүжиг 1996
"Галт тэрэг ирээсэй"
"Өшөө хорсол, өршөөл уучлал" кино зохиол

"Өнгөрсөн цаг" шүлгүүд 1996
"Аугаа их сүр хүчний дууль" роман 2006

1974 онд Архангай аймгийн Батцэнгэл сумандд төрсөн.1996 онд МУИС төгссөн. 2006 онд "Аугаа их сүр хүчний дууль номоороо МЗЭ-ийн шагнал хүртсэн.

Д.Энхболдбаатар: Хэлмэгдvvлэлт гэдэг нэр томъёо нэг л таагvй санагдаад байдаг юм

Огноо: 2007-02-22 10:47:22

МЗЭ-ийн шагналт, яруу найрагч Д.Энхболдбаатартай уран бvтээлийнх нь талаар ярилцлаа.

-Єнгєрсєн нохой жилийн хувьд уран бvтээлийн олз омог ихтэй байв уу?
-Юуны ємнє уншигч олон тvмнийхээ амар амгаланг эрж,гахай жилдээ эрvvл энх байж, хvсэл бvхэн нь биелэхийн ерєєлийг дэвшvvлье. Уран бvтээлийн хувьд арвин олзтой байлаа. “Агуу их сvр хvчний тухай дууль” нэртэй Галдан бошигт хааны vеийн Ойрадын ард тvмний амьдрал тэмцлийг харуулсан тvvхэн роман хэвлvvлсэн. Бас 1930-1940 оны хэлмэгдvvлэлтийн гэж нэрлээд байгаа нэгэн vеийн хvмvvсийн амьдралыг арай єєр єнцгєєс харсан нэг жvжиг бичлээ. Хvмvvс болохоор хэлмэгдvvлэлтийн тухай гэж хэлээд байгаа юм. Миний хувьд энэ нэр томъёо баахан таагvй санагдаад байна л даа. Хэлмэгдvvлэлт гэсэн энэ нэршил 1990-ээд оноос л гарч ирсэн байх. Тухайн vед хэн нь хэлмэгдээд, хэн нь хэлмэгдvvлээд єнгєрсєн юм бэ гэдэг нь сонин. Ерєнхийдєє амьдралын тєлєє, амьд vлдэхийн тєлєє хийсэн хурц ширvvн тэмцлийн жилvvд байсан юм болов уу гэж ойлгож энэ жvжгийг бичсэн.
Тэр vеийнхний даван туулсан, гаталж мєхсєн цаг vеийг єнєєгийн хvмvvст ойлгуулахад энэ зохиолын утга агуулга чиглэгдсэн гэж товчхоноор хэлж болох байх. Энэ цаг vеийг бvр хэлмэгдvvлэлтийн гээд тvvхэн vечлэл бий болгочихсон, єнєєгийн бидний олонхи нь тэгж ойлгоод байна. Тийм ойлголттой хvмvvст тэр цаг vеийг цагаатгаж харуулахыг л хичээсэн гэх vv дээ.

-Бид ч тухайн vед амьдарч байсан бол амьд явахын тєлєє тэр хэлмэгдvvлэлт гэгч юманд оролцож, орооцолдох л байсан болов уу гэсэн vндсэн санаа байх шиг санагдлаа, зохиолыг уншиж байхад?
-Тэгэлгvй яахав. Эх орон гэдэг агуу юм. Тvvний дотор монголчууд бид тєр засгаа дээдэлж, тєрийн сvлдэндээ залбирч биширч ирсэн хvмvvс. Тийм ч учраас тєр нь vнэ цэнийн туйл байж, тvvний тєлєє зvтгэж, тєр нь ард тvмэндээ ийм бай, тийм зvйлийг хий гэж зааж зурж байсан. Гэтэл энэ нь бодит амьдралд олон талаар зєрчилдєж байжээ.

-Нийгмийн амьдралын энэ зєрчлийг гол дvр Дарамбалсангаар дамжуулж харуулсан юм аа даа?
-Тийм. Ерєнхийдєє хvмvvс хоорондын тэмцэл, хувь хvний єєрийн vзэл бодол, дотоод ертєнцтэйгєє хийж байгаа анги давхаргын дундахь тэмцэл зєрчилдєєнийг л харуулах юм. Тухайн vед хvмvvсийг эд хєрєнгє, vзэл санаа, сvсэг бишрэл, амьдрал ертєнцийг vзэх vзэл бодлоор нь анги давхарга болгон хувааж байсан нь энэ хэлмэгдvvлэлт гээч юмыг бий болгох vндэс суурь болсон юм гэдгийг єгvvлж байгаа юм. Зохиолын эхэнд Дотоодыг хамгаалах албаны шилдэг чекист байсан хvн зохиолын тєгсгєлд шал єєр хувь заяатай тэс ондоо хvн болж, єєрєє єєрийгєє яллаж гэсгээх хэмжээнд хvрсэн байдаг. Хvмvvс ирж vзээд нэгийг бодож, хоёрыг ухаарах байх аа гэж бодож байна.

-Жvжиг удахгvй тайзнаа тавигдах гэж байгаа юм байна. Ямар хvмvvс ажиллаж байна вэ?
-Жvжгийн зохиол маань “Амьдралын тєлєє” гэсэн нэртэй. Улсын драмын эрдмийн театрын vндсэн бvтээгдэхvvн болж тавигдана. Найруулагч нарын дунд тендер зарлаж, тус театрын найруулагч Ч.Тvвшин шалгарч багаа бvрдvvлсэн. Гол дvрд жvжигчин Баттємєр, МУГЖ Мягмарнаран залуу жvжигчин Мєнхцолмон нар тоглох юм. Тvvнээс гадна тус театрын vндсэн бvрэлдэхvvн бvгдээрээ оролцож тоглох масс ихтэй, нvсэр жvжиг тавигдаж байна. Бас тухайн цаг vеийг харуулах хувцас хэрэглэл, эдлэл зэргийг олноор хийж, vйлдвэрлэлийн ажилд нэлээд хvч хєрєнгє зарсан байна лээ.

-Жvжгийн нээлт хэдийд болох вэ?
-Ирэх сарын 2-нд гэж товлочихоод байгаа.

-Энэ жил уран бvтээлийн ямар тєлєвлєгєєтэй байна вэ?
-Гахай жилд их олз омогтой байх болов уу гэж бодож байгаа. Богино єгvvллэгийн тvvврээ хэвлvvлэх санаатай эмхэтгэж байна. Энэ оны дундуур бараг л гарчих байх.

-Сvvлийн vед яруу найргаас жаахан дєлєєд байна уу. Єгvvллэгийн тvvвэр гэхээр тэгж бодогдоод явчихлаа. Тэгээд ч уралдаан тэмцээнд оролцохоо больчихоо юу даа?
-Яруу найраг бол бичигч хvнийг цаанаас нь албадаж байдаг, ор тас хаячихаж болдоггvй ид шидтэй зvйл юм. Уралдаан тэмцээний хувьд яахав, уран бvтээлч хvнийг хєшvvрэгдэж хєдєлгєдєг хvчин зvйл байж болох юм, нэг талаар. Нєгєє талаар зvгээр л хvмvvст уран бvтээл, шvлэг найргаа хvргэх уншлага байвал яасан юм бэ гэж боддог. Тухайлбал, “Болор цом”-ыг. Энэ жил Монголын чєлєєт зохиолчдын холбооныхон “Мєнгєн цом”-оо их сайхан хийлээ. Ямар ч шvvгч, vзэгчдийн цензургvйгээр яруу найрагчид шvлгээ уншихад найрагч, vзэгч сонсогчдын хооронд маш гоё уур амьсгалтай жинхэнэ сэтгэлийн сайхан баяр шиг харагдсан. Ер нь тийм байвал дээр юм уу гэж би анзаарсан.

-Єнгєрсєн жилийн уран бvтээлээс тань харахад тvvхэн сэдвийг сонирхоод байгаа бололтой. Хэдийнээс сонирхох болов?
-Би багаасаа тvvх сонирхож уншдаг байсан. Хийсэн бvтээл, бичсэн шvлгээ эргээд харж байхад романтизм ч юмуу хайр дурлалын сэдвээр хийсэн юм байдаггvй. 1996 онд миний “Наран тойргийн тасархай” гэж жvжгийг мєн Драмын театрынхан тавьж байсан. Бас л тvvхэн сэдэвтэй Хvннv гvрэн, тvvний ємнєх vед монголчуудын бєє мєргєл, шарын шашны хоорондын харьцааны элемент орсон жvжиг байлаа.

-Тvvхэн сэдэвт зохиол бичихийн ач холбогдлыг юу гэж ойлгож цэгнэж явдаг вэ?
-Ач холбогдлыг нь харж уран бvтээл хийнэ гэж байдаггvй байх. Байсан ч зєв зvйтэй зvйл гэж би хувьдаа vздэггvй. Миний бичсэн шvлэг, єгvvллэг магадгvй ямар ч ач холбогдолгvй байхыг vгvйсгэхгvй. Гагцхvv тvvнийг уншиж байгаа хvнд жижиг боловч сэрэл сэтгэхvй тєрvvлж нэгэнтээ сэрхийлгээд авбал бvтээл болсны шинж гэж боддог. Тэр агшны тєлєє л бид шvлэг найраг бичиж, уран бvтээлээ туурвидаг юм даа. Яахав, урлаг, уран сайхны нийгэмд гvйцэтгэх vvрэг гэж бий л дээ. Yvний зэрэгцээ яруу найрагчид энэ vvргийг гvйцэтгэж 60-70 жил явлаа шvv дээ. Одоо бол ингэх хэрэггvй санагдаад байна.
Зууны мэдээ сонин

Хайрын чинь тэнгэрт дэрвэлээ шүү
Хавсарга салхинаас хаагаарай
Үлээхийн зоргоор навч шиг би
Үйлээ даалгүй тасарчих вий

Амрагийн сэтгэлд чинь автлаа шүү
Аагим нарнаас халхлаарай

Гандуухан жилийн өвс шиг би
Эндүүхэн санагдаад хагдарчих вий

Зүйтэйхэн аалинд чинь уярлаа шүү
Зүсэр борооноос нөмөрлөөрэй
Жалгаа хальсан ус шиг би
Заяагаа зөрөөд урсчих вий

Тэвэрт чинь нялхарч хайллаа шүү
Тэсгим жаварт бөөцийлөөрэй
Жиндэхийн тоолон цан шиг би
Жихүүцэж даараад царцчих вий

Д.Энхболдбаатар 2003.07.06 00.25 цаг

Найдах хэрэггүй, хүн ганц л амьдарна
Насаараа хийж гүйцээгүй ариун үйл хэргээ
Хойд насандаа хийж дуусгаад
Хорвоогийн мөхлийг хойшлуулна гэж бодохын хэрэггүй

Итгэх хэрэггүй, амьдрал хэмжээтэй
Эрх чөлөө гэдэг эрхэм чухал болохоор

Ганилант торноосоо арайхан мултарсан канар бялзуухай
Ганцаардаж байгаа, хөөрхий минь... гэж чамайг өрөвдөөд буцаж ирэхгүй

Өөрийгөө хуурах хэрэггүй, хүний нас хязгаартай
Өгөөмөр ч гэлээ бурхан чамайг бусдаас илүү үзэхгүй
Өнөөдөр амжуулж дуусгаагүйгээ маргааш болгочихно гэж
Өөрийгөө хуурах хэрэггүй, маргаашийн ажил чинь тэртэй тэргүй дийлдэхгүй

Хүсэхийн хэрэггүй, ер бусын юм гэж байдаггүй
Хүчирхэг бирд гурван хүслийг чинь биелүүлэхээр хүрэлцэн ирэхгүй
Чиний амьдрал бол чиний л амьдрал болохоор
Чиний төлөө хэн ч хөлөө хугалах шахан гүйхгүй

Горьдох хэрэггүй, хоног өдрүүд олон ч гэлээ
Гоожоод дуусна. Тэгэхэд чи наснаас нөгчинө
Аав, ээжийнхээ нэр хүндийг хэчнээн дурдлаа ч
Арав, тав бүү хэл ганц ч хоног олдохгүй

Мөрөөдөхийн хэрэггүй, амьдралыг худалдан авч болохгүй
Мөнгө хөрөнгө хэчнээн байлаа ч огт нэмэргүй
Үнэ цохиж авсан булган дээл, минжин шуба
Үхсэний хойно дулаалга болохгүй

Санахын ч хэрэггүй, бүх зүйл хуурамч
Сайхан амьдарсан байлаа ч тус нэмэргүй
Бүтээж, үлдээж, ирээдүйн өмнө буян үйлдэж явахгүй л бол
Бүгдийн энэхэн орчлонд ирээд одсоны чинь хэрэг гарахгүй...

Д.Энхболдбаатар 1999.11.11

(Дууль)
Зовлон үзсэн бүсгүй дүүдээ

Хажууханд ирчихзэ юү гэлтэй
Хачин тод гялалзах
Өнгө төгөлдөр оддоороо гоёсон
Өвлийн шөнө шиг цэвэр цэлмэгхэн явсан
Ах минь...
...Анд минь...

Амраг минь... гэлцэн
Амттанд шунасан хүүхэд адил
Аяглан, аальгүйтэн эргэлдэх
Алим шиг охидыг
Үзэм шиг шимж,
Жаргааж явсан
Жараахайн сүрэг шиг үргээж ч явсан
Жагсаалын цэрэг минь.
Цэмбэн шинелийн дотор ассан гал
Цэнхэр дарсны охинд авалцсан дөл

Исгэлэн идээндээ согтуурч явсанаас
Эмс охидын харцанд шоглуулж үзээгүй
Эрийн хуйх минь
Ирлэсэн хутга минь
Эмнэг хангалын нуруун дээр
Эвлүүлж оньсолсон шоо минь
Таны тухай бодохлоор
Давчидталаа гунихлаар
Үнэн амгалангийн бэлгэдэл болсон
Үзэсгэлэнт хос цагаан шувуу
Үргэж гэнэтхэн нисэхзэр завдан
Өвчүүгээ өндөсхийх торгон үзэгдэл мэт
Өр зүрх минь агшин зуурт
Өмөрхийн шархирна.
Үргэж ниссэн хунгийн
Үлдээсэн бидэр шиг
Зүрх түгшээсэн бодол минь
Зөндөө гүн уйтгартай.
Нумран даялах бидэр
Нуурын хөхөлбөр гүн рүү
Нуугдан шургав уу гэлтэй
Удтал давалсаар арилдаг бол
Уйтгар минь харин ч сэдэрч
Уяхан зүрхийг минь дэлсүүлж
Урьдын гунигт түүхийг
Уудлан онгичиж зовооно.

Хийсэж ирээгүй тавиландаа
Хэгжүүрхэж,
Хээрийн омголон салхитай
Мөчөөрхөж,
Дуу шиг уянгалж,
Дууль шиг гэгэлзэж,
Дурдан шиг намирч,
Дурлалын тайзан дээр дургиж явсны чинь
Хэлж ирээгүй гэсгээл болгон
Тохиож,
Хэврэг нандины хэмжээ болгон
Зохиож,
Дурлуулж явсан охидын чинь
Сэтгэлийн хатыг шалгаж,
Урлуулж суусан даалингийн чинь
Итгэлийн шаглаасыг ханзчин
Гарцаагүй үнэн,
Гранат дэлбэрсэн юм билээ
Ганцхан хоромд
Галдан шатаасан юм гэнэлээ.
Донж исгэн самнадаг халимаг,
Доог болгон дэлдийлгэдэг халбага,
Хацар, хамар, үрчлээ суугаагүй магнай,
Хайр зарлаж, бүегүйн цээжин дээр тэнүүчилдэг уруул,

Шармал алтан товчтой цэрэг ногоон өмсгөл,
Шагай, зулгаараа элэгдсэн ч сайн хэвээрээ бакаль,
Хорьж болохгүй хорьхон нас нь хүртэл
Хормын төдийд дэлбэ үсэрсэн юм гэнэлээ.
Нүд нь л үлдсэн гэлцэнэ.
Нүд ч гэж, нүд л үлдсэн гэлцэнэ.
Ший янгууны баатрын дуулга угласан төрх шиг
Шир шиг болсон нүүрэндээ хоёр нүд л үлдсэн гэнэ.
Нүд ч гэж дээ,
Нүүгэлтсэн бөөн гуниг л үлдсэн юм билээ.
Нулимсаа дагаж хорссон шархан дундаа
Зовлонгоо тэвчиж бөмбөлзөн шаналж байна лээ.
Тэр нүдэнд хэзээ нэгэн цагт хайр гэрэлтэнэ гэдэгт итгэж ядлаа, би
Тэнгэр минь, ямар сайхан залуу байлаа даа, та
Дэндүү хурц тодоор дөллөн бадамласан гал-зул минь
Тэр хэрээрээ даанч түргэн жаргасан хүн-зул минь

Тантай тааралдахлаар
Таниагүйдээ өөрийгөө зэмлэн харуусахлаар
Дэргэд чинь удаан байж тэвчимгүй болдог оо –
Тэнгэр минь намайг гэсгээ... гэж дотроо шившдэг ээ.
Ямагт тантай, гагцхүү тантай, зөвхөн тантай
Янагийн үлгэр, цэргийн хоол, бас дүнсэн тамхины тухай
Яриа дэлгэн, инээлдэн баясан суухсан гэж үргэлж хүсдэг байсан хүслийг минь –
Яаж орхив оо... гэж бурхдыг бас зэмлэдэг ээ...
Таньдаг байсан цэргийн залуугаа үгүйлэн
Тамираа тасартал санааширч явахад минь тааралдсан
Үл таних гунигт нүдтэй эр та
Үүмэн сүүмэн харцаар зүрхийг минь бүү ээрээч.
Үерхдэг байсан залуу минь та биш
Үүрдийн үүрд, холын холд тэр одсон
Эрэмдэг царай, сэтгэл татамгүй харцны чинь цаана
Эгнэгт хоригдсон тэр эрх чөлөөгүй болсон
Харин та хэзээ нэгэн цагт түүнтэй таарвал
Хайртай байсныг минь нуугаад өнгөрөөрэй
Харамсал тээсэн сэтгэл амархан өтөлдөг гэдэг,
Хайрлаж явсны минь төлөө түүнийг бүү зовоогоорой...

Д.Энхболдбаатар 2001.11.21 span>

Бардам энхрийлэл, янаг дурлалын тухай
Бадагхан шүлгийг би чамд зориулъя, бүсгүй минь
Бадрангуй сэтгэлийн илч гэрлээс хэзээ ч
Баяр хөөр, хөгжөөн цэнгэл дайжихгүй...
Түнэр харанхуй сэтгэлийг ч
Дурлалын түүдэг гийгүүлнэ

Түймэр болон авалцвал
Зовлонгийн шалтгаан болно
Төгс төгөлдөр хүн гэж байдаггүй ч
Дутуу хагас амьдрал гэж бас байдаггүй...
Энхрий янаг хийгээд хээнцэр сэтгэлт бүсгүй минь
Эрхэм дээдийн хүсэл, миний сэтгэлийн гайхшрал минь
Чиний гунигийн толь мэт нүдэнд чинь юутай
Чимхийн төдий харуусал торно вэ?
Хэнд ч, хэзээ ч үл итгэхийг чи өөртөө андгайлсан мэт
Хэлэх үг чинь хэгжүүн, харц чинь юутай жуумгархан
Хэнхдэгэн цаана чинь цохилох
Хэсэгхэн зүрх чинь ямархан бэ?
Мөрөөдөл минь байхаас татгалзсан
Мөрөөдлөөс минь ч холын бүсгүй минь
Ямар ч утга агуулаагүй мэт хэрнээ надад
Янаглангуй санагдах ер бусын харцаараа чи
Яагаад намайг сонжинхон ширтэнэ вэ?
Яагаад ч юм намайг сонжинхон ширтэх чинь
Ялдам энхрий агаад чиний надаас
Янаглал биш итгэл эрэлхийлэн байгааг илэрхийлэх хэрнээ
Ямар ч утга агуулаагүй хэвээрээ байна...
Хэзээ ч мөрөөдөж байгаагүй мэт надад санагдах
Хэнэггүй гэнэн, хээнцэр сэтгэлт бүсгүй минь чи
Хэзээ ч мөрөөдөхгүй байж үзээгүй миний
Хэтэрхий холын мөрөөдөл хэвээрээ л баймаар байна уу?
Хээнцэр сэтгэлт бүсгүй чи...

2000.02.15 Төрийн ордон

Мөрөөдлөөс минь ч холын хээнцэр сэтгэлт бүсгүй минь Д.Энхболдбаатар

Учир үйлийг ухуулсан
Уяхан ээжийн минь зэмлэл шиг
Уулс олны чанадаас
Урсгалаа чимээлж санаанд байх

Бургас модон шугуйдаа
Буянаа бөөцийлж мяралзсан
Тунгалаг Тамирын гол шигээ
Тунгалаг гэгээн явах юмсан.
Амьдрал хайрыг таниулсан
Ачлалт аавын минь захиас шиг
Халирхай бяцхан сэтгэлд минь
Хатаа хагсааж цээжинд байх
Бурхан сүлдэт энгэртээ
Бусдыг хаацайлж дүнхийсэн
Булган хайрхан уул шигээ
Буцаж няцахгүй явах юмсан
Дэндүү эндүүг тэнцүүлсэн
Дээдэс өвгөдийн сургаал шиг
Тэнгэрийн хутагтай заяаг минь
Тэгшлэн засаж дэргэд байх
Өгөөж тэнүүн уудамдаа
Өлгийдөж намайгаа өсгөсөн
Арын сайхан хангай шигээ
Асрал дүүрэн явах юмсан

Энхболдбаатар 2000 он. Зун

"Утгын чимэг" богино өгүүллэгийн наадмын 3-р байрын шагналт өгүүллэг

Их нүүдэл замынхаа дунд ч ороогүй байхад удирдагч нөгчив. Хязгааргүй үнэнч, үзэсгэлэнт залуу гэргий нь түүнийг бие барахаас гурван өдрийн өмнөөс л гашуудан уйлж эхэлсэн бөгөөд уйлсаар л байсан юм. Хөөрхий эмэгтэйн зүрх хэрхэн шархиран шаналсныг өгүүлэх юун билээ.

Гэвч тэр цагт сэтгэл гэгч огт үүсээгүй байсан юм. Тийм ч учраас эмэгтэйн тухай хэн ч дурсаагүй төдийгүй түүнийг хормын төдий эвийлэн бодсон хүн нэг ч үгүй билээ.
Есөн мянган өрх, дөрвөн түмэн албатаа дагуулан хөдөлсөн… хэмээн удирдагчийн тухай тойм төдий ганцхан өгүүлбэрийг түүхчийн хувьд тийм ч алдартай биш нэгэн сул иргэн тэмдэглэн үлдээсэн нь өвлөгдөн хадгалагдаж чадалгүй устсан юм. Харин түүнийг үхмэгц дөрвөн түмэн албат иргэд нь агшин зуурт хутгалдан үймэлдэж, тэр цагаас эхлэн хөсөг нүүдэл огтхон ч хөдлөөгүй гэлцдэг юм. Энд би чухамдаа яг энэ үйл явдлын тухай өгүүлэх болно.
Нүүдэл хаа хүрэх учиртайг хэн ч мэдэхгүй байсан явдал бүх гай зовлонгийн шалтгаан болсон билээ. Анхандаа энэ тухай хэн ч санаагүй юм. Хамгийн түрүүнд тэдэнд хэн удирдагч болох вэ гэсэн бодол нэгэн зэрэг гялсхийн оржээ. Энэ бол талийгаачийн шарилыг оршуулах хүндэтгэлээс ч илүү чухал асуудал гэж хэн нь ч юм анхлан дуугарсан юм. Сэтгэл гэдэг зүйл байгаагүй болохоор үүнийг бүгд хүлээн зөвшөөрөв. Ухаан сөхөөгүй уйлж суусан үзэсгэлэнт бэлбэсэн гэргийгээс бусад нь бүгд. Бүгд хүлээн зөвшөөрсөн болохоор нэн даруй шийдэж шинэ удирдагчийг томилохоор боллоо.
Хэн бэ? Хэтэрхий энгийн, бас дэндүү богинохон хэрнээ энэ асуулт маш нарийн түвэгтэй асуудал байв. Юуны өмнө удирдагч ямар байх ёстойг хэлэлцлээ. Мэдээж, зоригтой баатарлаг байх ёстой гэдэг дээр бүгдээрээ санал нэгдэв. Сэлэм эргүүлэхдээ хамгийн чадамгай хүн удирдагч болох хэрэгтэй гэж хамгийн дайчин эр өгүүлсэн юм. Тэр өөрөө сэлмийн эрдмээрээ хэнийг ч дагуулахгүй хүн байлаа. Бурхантай харьцаж чадахгүй хэн ч удирдагч байж таарахгүйг зайран сануулав. Зэрлэг анг уран аргаар урхидан авлаж, хамгийн аварга биет баавгайн арьсыг түүдгийн дөлөнд барьсан илдийн төмөр улайдахын хооронд өвчин албат олноо дайлж чадахгүй бол юун удирдагч байх билээ гэж анчин овгийг тэргүүлэн явагч өвгөн буурал өгүүллээ. Эр хүний энэ мэт олон эрдмийг хурсан олон бүгдээр долоон долоон дөчин есөн хоног ам уралдан тоочицгоов. Мал муулах, гэдэс гаргах, гутал уллах, ногт зангидах, бүлээрснийг эмнэх, зэлний гадсыг гурван балбалтаар шаах, бүдүүн азаргыг бахардаж унатал хавчих, хорин хормын турш тасралтгүй хэхрэх, долоон мянган шидэт тарнийг үг үсэггүй цээжээр мэддэг байх гэхчлэн байж болох бүх эрдэм чадлыг нэгийг нь ч орхиогүй аж. Тамхиныхаа утааг чихээрээ гаргах, урин хажиныг уран сайхан үйлдэхийг хүртэл нэрлэцгээжээ. Харамсалтай нь энэ бүх эрдмийг шингээсэн удирдагч байсангүй.

Яг энэ үед их нүүдэл хаа хүрэх учиртайг хэн ч мэдэхгүй байв. Үүнийг гагцхүү удирдагч л мэдэж байсан. Харин удирдагч чухам юуг мэдэж байсныг хэн ч мэдэхгүй үлдсэн байлаа. Гэвч энэ талаар огт мэдэхгүйгээ бүгд дотроо нууцлажээ. Учир нь нүүдэл хүрэх газрыг зааж хэлсэн нь удирдагч болохоор тохиролцсон байлаа.

-Бидний очих газар бол хязгааргүй цөл бөгөөд элсэн доороо хэмжээлшгүй их төмрийн хүдэртэй гэж дархан анир чимээгүйг эвдэн өгүүлэв. Их далайд хүрэхээр явж байгаа гэдгийг нэгэн цагт удирдагч надад аминчлан хуучилсан гэж загасчин отгийн залуу мэлзжээ. Бурханд хамгийн ойр оршиж уулсын хярд хүрэх хувь заяаг тольдсоноор нүүдэл эхэлснийг зайрантан хэллээ. Эрлэгийн зарлигаар тамд очихоор явж байгаа ч байж болохыг нүгэлт хар гөрөөчин өгүүлээд гүнээ санааширсан авай. Ой модтой, эмийн ургамалтай, рашаан устай, ан гөрөөтэй, нэг их усан бороотой, өнө мөнхийн зунтай, хатгалдах дайсантай, хад хавцалтай гэх мэтээр очих газрынхаа тухайд хүн болгон өөр өөрийнхөөрөө бодож байлаа. Гэвч хэн нь ч тэр газарт хүрэх замыг, тэр бүү хэл зүгийг ч мэдэхгүй байв. Мэдэхгүй хэрнээ бүгд л мэднэ мэднэ гэлцэв.

Хаачихыгаа хэн ч мэдэхгүй болохоор нүүдэл яг тэр газартаа саатсаар байлаа. Үнэндээ нүүх ёстой эсэхийг ч хэлээд өгөх хүн байсангүй. Яагаад гэвэл удирдагч нэгэнт таалал болсон байв. Цаг хугацаа энэ хооронд хэрхэн өнгөрснийг хэн ч анзаарсангүй. Учир нь бүгд яаж удирдагч болох тухай л бодож байсан юм. Удирдагч ер нь яагаад удирдагч байсныг хэн нь ч юм энэ үед асууж орхилоо. Хэдийгээр удирдагч чухам юу чаддаг байсныг огт мэдэхгүй хэрнээ бүгд л ам уралдан магтацгаасан юм. Бодон гахайг бүхлээр нь шарах эрдмийг тэр зохиосон гэж гүнцэгчийн тэргүүн ичгүүргүй дуу алдав. Үлгэрийн баатар мэт бөх нойрсдог байсныг нь хэвтүүл шагшлаа. Удирдагчийн ер бусын түрэмгий, зэрлэг мэт эрмэг догшныг шивэгчин хүүхнүүд ичингүйрэн дурсацгаав. Тарган хонины сүүлийг огтлон үмхэлж, завьжаараа тосыг нь савируулан байх нь ялгуусан шинжтэй гэж омогт эр огшлоо. Түүнд нууц байсан нь хамгийн гол эрдэм нь юм гэж зайран бурхантай харьцангаа хүнгэнэв. Эцсийн эцэст удирдагч үл таних хүн хэвээр үлдсэн энэ маргаан бас л урт удаан сунжирчээ.

Тэр цагт хэдийгээр хүмүүст сэтгэл үүсээгүй байсан ч үр хүүхдүүд нь олширсоор байлаа. Өрхийн тэргүүлэгчид хөвгүүддээ ганцхан зүйлийг буюу удирдагч болохыг л захицгаадаг байжээ. Гэхдээ удирдагч болохын тулд хэрхэхийг хэн нь ч хэлж өгөөгүй юм. Үнэндээ үүнийг хэн ч мэдэхгүй байсан билээ. Гэхдээ л мэдэхгүй байсан нь гүн гүнзгий утга агуулгатай байлаа.

Удирдагч ямар байсныг хэлэлцсэн он жилүүдийн дараа тэд удирдагчид ямар нууц байсныг ярилцаж эхлэв. Удирдагч нууцтай байснаараа удирдагч байсан гэж зайрантан айлдсанаас тэр. Тэр нууц бол агуу их нууц гэж гүн ухаантан тэнгэр ширтэнгээ шүдэн завсраараа сийгүүллээ. Нууцынхаа хүчээр удирдагч маш их таргалсан гэсэн таамаглалыг оёдолчин дэвшүүлэв. Нууцыг дотроо агуулсан нь удирдагчыг ирээдүйг тольдогч болгож байсныг зурхайч нотоллоо. Учир нь тэр удирдагчийг таалал болсон жил их нүүдэл саатан зогссон энэ хөндийд маш их тоос шороо суунагласныг бодож гаргасан юм. Тэгэхээр удирдагчийн нууц гайхалтай нууц байжээ гэдэгт хүмүүс бүгдээрээ итгэн үнэмшив. Хэдийгээр хүмүүст сэтгэл үүсээгүй байсан хэдий ч тэд удирдагчийнхаа нууцыг шагшин биширцгээсэн юм.

Удирдагчийн нууц сүрдмээр байсан болохоор юун тухай нууц байсныг хүмүүс хэсэгтээ огт хөндөөгүй. Дэмий л бүгдээрээ дор бүрнээ нууцтайгаа өөр хоорондоо ойлгуулахыг хичээцгээж байлаа. Хэнийх нь нууц агуу их вэ гэдгийг тогтоох шаардлага гарсан юм. Энэ шаардлага зайлшгүй байсан болохоор маргаан улам хүчтэй дэгдлээ. Ирт мэсэнд үл дийлдэгч гэж алдаршсан дархан хэзээ ч хүзүүгээ цавчиж сэлэмний ирийг шалгаж байгаагүй гэдгээ хэлжээ. Анчин залуу хэдэн ч удаа ямаачны хотноос ан хийснээ тоочиж, үл элэгдэх гутал хийж болдоггүйг гуталчин сая л хүмүүст үнэнээр нь өчсөн байна. Хөгшин тариачин залуу адуучныг эзгүйчлэн эхнэр дээр нь зочилдог тухайгаа ярихад, зайран бөө бурхантай уулзаж байгаагүйгээ хүлээлээ. Дайчин эр эхнэртэйгээ сард ганц л удаа урин хажин үйлддэг гэхэд, түлээчин залуу модоор урласан хөлөө сүхнийхээ ишээр тогшиж үзүүлэв. Үнэхээр нууцгүй хүн байсангүй боловч агуу их нууц хэнд нь ч байсангүй. Үүнээс үүдэн удирдагчийн нууц чухам юун тухай байсныг мэдэх санааг хэн нэг нь хэлсэн юм. Их нүүдэл хаа хүрэхийг тэр ганцаараа мэдэж байсан бөгөөд энэ нь түүний нууц байсан гэж анхандаа хүн бүр бодож байлаа. Гэтэл энэ нь тийм ч агуу их биш санагдсан тул өөр нууцыг эрэлхийлж эхэлжээ. Тэр эгэлгүй том ч юмуу эсвэл илүү халдагатай байсан байх гэж бойчин эр тааварлахад шивэгчин, аягачин эмс толгой сэгсэрцгээж байлаа. Ан авын олзноос тэр илүү хувь хүртдэг байв уу гэж анчинг хардахад гүнцэгчин үгүйсгэв. Тийм байлаа ч тэр нууц агуу их биш байв. Тэгээд чухам ямар нууц байсан байж таарах вэ?

Удирдагчийн нууцыг нэрлэж мэдэхгүй болсон хойноо тэд сая л бэлбэсэн гэргийг санацгаасан гэдэг. Хэдийгээр сэтгэл гэдэг зүйл бий болоогүй байсан ч гэлээ эр нөхрийнхөө хойноос бүтэн жил тасралтгүй уйлан гашуудах гүн хүндэтгэлийг ёс төртэй гүйцэтгэснийг нь хэзээ ч билээ эхнэр хүүхнүүд мэр сэр ярилцаад өнгөрснийг санасан байж. Уйлан гашуудах заншил байдаг ч гэлээ хэн ч, хэзээ ч биелүүлж байгаагүй болохоор тэд энэ удаа ихэд гайхжээ. Бэлбэсэн гэргий заншлыг ёсоор гүйцэтгэсэн нь удирдагчид гайхалтай нууц байсныг эргэлзээгүй нотлох мэт сэтгэгдэл төрүүлсэн юм.

-Зөвхөн тэр л намайг үнэрлэн энхрийлж, өвөрлөн унтдаг байсан… гэж бэлбэсэн гэргий нулимс унаган өгүүлэв. Сэтгэл үүсч бий болоогүй байсан болохоор энэ үгийг хэн ч ойлгоогүй өнгөрсөн юм. Нэмж юу ч лавлаж асуулгүй, дув дуугүй тарж одоцгоосон хүмүүс удирдагчийн нууцыг нууц хэвээр нь үлдээхээр шийджээ. Яагаад гэвэл бэлбэсэн гэргий нэгэнт нас сүүдэр ер гарчихсан байлаа. Тэгээд ч тун удалгүй цаг хугацааны эрхшээлээр мөнх бусыг үзүүлсэн юм.

Ийнхүү хаа хүрэхээр нүүснээ хэн ч мэдэхгүй хэвээрээ үлдэв. Бүхэл бүтэн арван гурван жил үргэлжилсэн их нүүдэл зогссон газартаа найман зуун жил саатлаа. Хэдийгээр хүмүүст сэтгэл үүсээгүй боловч энэ түүхийг санах бүртээ би хачин гүн уйтгарт автдаг билээ.

Д.Энхболдбаатар

2005 он. XI сар

Нэгэн болжмор
Нисэж ирээд
Цонхны тавцан дээр
Цомцойн суулаа
Дахиад нэг нь
Дагаж ирээд
Далиа сэгсчин
Зэрэгцэн буулаа
Хоёр хөөрхөн
Жижигхэн амьтад
Хослон ижилсээд
Эрхэлж гарлаа
Бөөвгөр жаахан
Бөмбөг шиг биесээ
Бүлээцүүлзх мэт
Бөөцийлөн байлаа

Араас нь миний
Харсаар суугааг
Амраг хоёр
Анзаарах шинжгүй
Ганцаардалд автсан
Надад тэд нар
Гайхуулаад байх шиг
Хачин санагдав "-
Өчүүхэн жижигхэн
Шувууд хүртэл
Өөрийг минь ингэтэл
Даажигнах ч гэж дээ..."
...-Арай томхон
Өөр шувууны
Ангаахайнаас ч жижигхэн
Болжморууд минь ээ
Амрагаа санан
Гансарсан намайг
Атаархуулж битгий
Тарчилган зовоо...!
Орчлон дээр би
Ганцаараа биш ээ
Одоохондоо л
Ганцаардаж суугаа юм
Амраг хань минь
Алсад байгаа
Алдрайхан намайгаа
Санаж л байгаа
Хонгор тэр минь
Холоос ирэхэд
Хоёулаа болоод
Би ч бас жаргана аа...

2003.06.15

"-Тийм гэж уу? -Тиймээ..."
Миний хариулт

Шувууд үргэлж миний мөрөөдлийн зүг нисдэг
Шуурга хавсарга, шуугих салхийг сөрөн нисдэг
Шулганан ганганалданхан нисдэг
Шув шулуухан, эргэлт буцалтгүй нисдэг

Элин халин, дүүлэн хөөрөн нисдэг
Эрч хүч, гоо сайхныг илэрхийлэн нисдэг
Эх дэлхийгээ ямагт ширтэнхэн нисдэг
Эрэлхэг зоригтой нисдэг ээ...
Шувууд дандаа миний мөрөөдлийн газарт хүрдэг
Шуугинхан харванхан хүрдэг
Шуударсан бэрхшээл, шуухирсан зовлонг тэвчин хүрдэ:
Шугамдсан мэт эгц шулуунаар замнан хүрдэг

Эрхгүйеэ, хүрэхдээ л хүрдэг
Эцэж цуцаад, туйлдсан ч хүрдэг
Эндэж зарим нь осолдсон ч бусад нь хүрдэг
Эцсийн ганц нь ч болов эргэлтгүй хүрдэг ээ...

Энхболдбаатар